LÀNG LỆ SƠN VÀ TÔI (tác phẩm dự thi MS21; thể loại văn xuôi)

Có những quê hương không đến với một người bằng con đường thẳng. Không phải cứ sinh ra ở một nơi, lớn lên dưới một mái nhà là đã hiểu hết nơi ấy. 

Có khi quê hương đi vòng qua một câu chuyện của người thân, qua một cái tên nghe mãi thành quen, rồi đến một ngày bỗng khiến ta muốn quay lại hỏi: phía sau cái tên ấy là gì?

Với con, Lệ Sơn bắt đầu từ một câu hỏi như thế!

Lệ Sơn của bà nằm bên sông Gianh, giữa núi non và những mùa nước. Nhưng trước khi trở thành vùng đất con biết qua lời kể, Lệ Sơn đã có một câu chuyện rất dài.

Năm 1471, trong hành trình theo vua Lê Thánh Tông, cố Lê Văn Hành đã dừng chân trước cảnh sắc nơi đây. Sau đó, ông đưa gia đình, họ tộc và một số người dân đến khai khẩn, lập làng. 

Điều khiến con đặc biệt nhớ là ngay khi cuộc sống còn chưa ổn định, người khai canh ấy đã tìm thầy về dạy chữ cho trẻ. Người đặt nền móng cho một ngôi làng không chỉ nghĩ đến chuyện dựng nhà, mở ruộng, mà đã nghĩ đến chuyện mở mang con người.

Có lẽ từ đó, Lệ Sơn đã mang trong mình một mạch nguồn rất riêng: mạch nguồn của sự hiếu học.

Nhưng ngày bé, con đâu hiểu những điều ấy.

Trong trí nhớ của con khi ấy, Lệ Sơn chỉ là quê bà. Mỗi lần bà nhắc đến, con nghe rồi để đó, giống như nghe một câu chuyện đã quá quen thuộc. Con chưa từng nghĩ rằng phía sau một cái tên mình nghe từ nhỏ lại có thể là cả một vùng ký ức dài hơn tuổi đời của rất nhiều người.

Cho đến một ngày, chẳng hiểu vì tò mò hay vì những câu chuyện của bà đã ở lại trong con lâu hơn con tưởng, con hỏi:

“Bà ơi, hồi xưa Lệ Sơn như thế nào?”

Bà kể cho con nghe về một Lệ Sơn rất khác với những gì mà con biết qua những trang sách.

Ngày ấy, bà còn nhỏ. Có những buổi trưa đi cắt cỏ, chăn trâu. Có những buổi tối ngồi học dưới ánh đèn mờ. Những câu chuyện bà kể chẳng có gì quá lớn lao. 

Bà không kể về những điều làm nên danh tiếng của một vùng đất. Bà chỉ kể về những ngày mình đã sống, bằng giọng bình thản như thể tất cả vẫn còn đâu đó quanh mình.

Còn con ngồi nghe và chợt thấy tuổi thơ của bà hiện ra trước mắt, gần đến mức con có thể hình dung, nhưng xa đến mức con biết mình không thể thật sự bước vào.

Có một khoảng cách rất lạ giữa hai đứa trẻ thuộc hai thời khác nhau. Bà từng đi qua những con đường ấy bằng đôi chân của mình, từng ngồi dưới ánh đèn ấy để học bài. Con thì chỉ có thể đi về Lệ Sơn bằng trí tưởng tượng, nhờ những điều bà kể lại.

Với bà, đó là những ngày bình thường.

Với con, đó lại là những mảnh thời gian.

Có lẽ vì thế mà con nhớ.

Những điều bà xem là chuyện thường ngày, đến với con lại giống như những mảnh thời gian được gửi nhờ qua lời kể. Con chỉ có thể ngồi nghe, tưởng tượng, rồi lần theo chúng để hình dung về một Lệ Sơn mà mình chưa từng biết.

Từ câu chuyện của bà, con bắt đầu tìm đọc.

Con biết Lệ Sơn là một trong Bát danh hương Quảng Bình “Sơn, Hà, Cảnh, Thổ, Văn, Võ, Cổ, Kim”, được nhắc đến trước hết bởi truyền thống đạo học. Con lại nhớ đến câu chuyện về cố Lê Văn Hành năm xưa: khai canh và khai trí dường như đã đi cùng nhau ngay từ thuở đầu của làng.

Con càng tìm hiểu càng thấy cái tên Lệ Sơn không chỉ đứng yên trong một trang sách.

Đằng sau hai tiếng ấy là những người đã sống, đã học, đã làm việc, đã gìn giữ một nếp sống qua nhiều thế hệ. Từ những lớp học thuở đầu cho đến truyền thống khuyến học về sau, việc học dần trở thành một phần trong cách Lệ Sơn nói về chính mình.

Con thích cách một ngôi làng có thể giữ lấy một điều tưởng như vô hình như thế.

Một ngôi làng có thể được nhớ bởi núi, bởi sông, bởi những mái nhà nhưng cũng có thể bởi cách người ta coi trọng con chữ, từ mong muốn con cháu mình được học hành và bước xa hơn những gì thế hệ trước từng có.

Có lẽ vì vậy mà khi đọc những tư liệu về Lệ Sơn, con không chỉ nhìn thấy một vùng đất của quá khứ. Con nhìn thấy những người đang sống trong hiện tại của mình nhưng vẫn mang theo một phần rất xa xưa của làng.

Muốn được hiểu đầy đủ về một vùng đất thì không thể chỉ nhìn vào những trang sách.

Lệ Sơn còn có một phần ký ức được viết bằng những năm tháng khói lửa.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khi chiến khu Tuyên Hóa trở thành địa bàn quan trọng, Lệ Sơn nằm ở vị trí tiền tiêu và nhiều lần trở thành mục tiêu càn quét. Người dân không đứng ngoài cuộc chiến. Họ dựng hàng rào, đào hào, lập vọng gác; trên sông Gianh, tre và gỗ được kết thành những tuyến “tắc giang” chắn đường tàu, ca nô địch. Xã Văn Hóa (Lệ Sơn) đã huy động khoảng 5.000 ngày công, chặt khoảng 100 m3 gỗ, tre và kết thành 100 bè ngăn sông.

Từ năm 1947 đến 1952, quân và dân Lệ Sơn phải chống trả 8 cuộc càn quét lớn. Trong đó, ngày 24 và 25 tháng 11 năm 1948, quân Pháp mở cuộc tiến công quy mô vào làng. Du kích và nhân dân xã Văn Hóa chống trả quyết liệt, khiến cuộc càn quét bị đánh bật. 

Những năm sau đó, Văn Hóa tiếp tục giữ vững vị trí tiền tiêu của vùng tự do Tuyên Hóa. Đến năm 1952, những thành tích chiến đấu và giữ làng của nơi đây được ghi nhận bằng danh hiệu “Làng chiến đấu kiểu mẫu của tỉnh”.

Con đọc đến những dòng ấy rồi im lặng.

Con thử hình dung một Lệ Sơn rất khác: những hàng tre không chỉ để ngăn gió, những con đường làng không chỉ để người ta đi qua, dòng Gianh không chỉ mang nước về đồng ruộng. Có một thời, chính những điều thân thuộc ấy đã trở thành một phần của cuộc chiến giữ làng.

Nhưng điều ở lại lâu nhất trong con không phải là tiếng súng.

Con nghĩ đến những người sau mỗi ngày chiến đấu vẫn mong được trở về nhà. Nghĩ đến những mái nhà cần được giữ lại, những cánh đồng cần tiếp tục gieo trồng, những đứa trẻ vẫn cần được đến lớp.

Bởi sau cùng, điều người ta chiến đấu để bảo vệ có lẽ không chỉ là một mảnh đất.

Đó còn là quyền được sống một ngày bình thường trên mảnh đất ấy.

Và rồi chiến tranh qua đi.

Một vùng đất từng vang tiếng súng lại trở về với tiếng chân trâu, tiếng người gọi nhau ngoài đồng, với những trang vở mở dưới ánh đèn. Nhiều năm sau, bà lớn lên ở đó.

Bà không sống trong những ngày chiến đấu mà con vừa đọc. Nhưng tuổi thơ của bà được bắt đầu từ một Lệ Sơn vừa đi qua những năm tháng dữ dội. Có lẽ vì thế, những điều bà kể cho con nghe càng khiến con thấy quý những ngày bình thường. 

Bởi bình yên, nếu nhìn từ phía lịch sử, chưa bao giờ là một điều hiển nhiên.

Lệ Sơn hiện ra trước mắt con không phải như một bức tranh chỉ có một màu.

Có núi, có sông. Có chữ nghĩa và những người đi học. Có những năm tháng phải đứng lên giữ làng. Có những đứa trẻ lớn lên sau chiến tranh và rồi kể lại tuổi thơ mình bằng những câu chuyện rất đỗi giản dị.

Lệ Sơn cứ thế đi qua hơn năm thế kỷ, không ồn ào, nhưng mỗi thế hệ lại để lại một dấu chân.

Con nghĩ về cố Lê Văn Hành của buổi đầu mở đất. Nghĩ về những người dân từng kết tre, ghép gỗ chắn sông. Nghĩ về những người giữ lớp học, giữ trang sách. Rồi con nghĩ đến bà - một cô bé từng ngồi dưới ánh đèn mờ mà kể cho con nghe chuyện cắt cỏ, chăn trâu.

Giữa những con người cách nhau hàng trăm năm ấy, con bỗng nhìn thấy một điều chung: ai cũng đã để lại một phần của mình để Lệ Sơn có thể tiếp tục là Lệ Sơn.

Có người để lại một ngôi làng.

Có người để lại một lớp học.

Có người để lại một câu chuyện.

Và, có lẽ đến lượt thế hệ của con, điều cần để lại không nhất thiết phải là một điều gì thật lớn. Đôi khi chỉ cần biết trân trọng những gì mình được nghe, tìm hiểu những gì mình chưa biết, rồi kể lại bằng tất cả sự chân thành của mình.

Con không sinh ra ở Lệ Sơn. Con không có một tuổi thơ ở đó để gọi là kỷ niệm của riêng mình. Nhưng con có câu chuyện của bà. Có những trang tư liệu con đã lần tìm. Có một cái tên từ chỗ rất quen thuộc bỗng trở nên sâu hơn mỗi lần con đọc.

Ngày trước, con nghe bà kể về Lệ Sơn rồi để câu chuyện trôi qua.

Bây giờ, con muốn giữ nó lại.

Không phải để biến ký ức của bà thành ký ức của con. Mà để hiểu vùng đất đã từng ôm lấy tuổi thơ của bà, hiểu vì sao một cái tên có thể được truyền từ đời này sang đời khác mà vẫn khiến người ta tự hào khi nhắc đến.

Và giờ đây, nếu có ai hỏi con Lệ Sơn là gì, có lẽ con sẽ không trả lời bằng một danh xưng.

Con sẽ kể về một ngôi làng bắt đầu từ một người khai canh biết nghĩ đến việc học. Kể về một vùng đất đứng trong Bát danh hương của Quảng Bình. Kể về những năm tháng người dân giữ làng giữa chiến tranh. Kể về một tuổi thơ sau chiến tranh, có cánh đồng, con trâu, trang vở và ánh đèn mờ.

Rồi con sẽ kể rằng, với con, Lệ Sơn bắt đầu từ câu hỏi dành cho bà:

“Bà ơi, hồi xưa Lệ Sơn như thế nào?”

Có những câu hỏi không cần một câu trả lời thật ngắn.

Bởi từ một câu hỏi, con đã tìm thấy một vùng đất.

Và từ một vùng đất, con hiểu rằng quê hương đôi khi không phải nơi mình sinh ra, mà là nơi, sau khi biết câu chuyện của nó, mình bỗng muốn gìn giữ.

Có lẽ một ngày nào đó, khi con lớn lên, câu chuyện về bà sẽ lại được kể cho một người khác.

Và biết đâu, ở đâu đó bên dòng sông Gianh, Lệ Sơn vẫn sẽ ở đó - bình dị như bao ngôi làng, nhưng mang trong mình những câu chuyện đủ dài để một người chưa từng sinh ra nơi ấy cũng có thể tìm thấy một phần của mình.

Khi ấy, con sẽ hiểu rằng điều quý nhất của một quê hương không chỉ là những gì nó đã từng có.

Mà là những gì nó khiến người ta muốn nhớ.

Muốn kể.

Và muốn truyền lại